Từ Hội nông dân tương tế, thanh niên dân chủ mở rộng ra các hội đàn nam dùng
âm nhạc dân tộc thu hút thanh niên, khởi đầu là chống hủ tục, sau đó là giáo dục ý thức
đấu tranh. Dần dần Hoàng Văn Xiêm là quen với việc đưa dân đi đấu tranh. Qua đó ông
cùng các bạn bí mật rải truyền đơn, vận động nhân dân chống sưu cao thuế nặng, đòi
quyền tự do dân chủ. Do hăng say, nhiệt tình, sáng tạo và dũng cảm hoạt động ở địa
phương nên năm 1938, ông được kết nạp vào Đảng. Sau một thời gian hoạt động bị địch
bắt, rồi trốn tù ông được tổ chức bố trí bí mật đưa lên các tỉnh phía Bắc… Rồi sang
Trung Quốc học trường quân sự của Tưởng Giới Thạch. Cũng tại đây lần đầu tiên ông
gặp được cụ Hồ mà sau này mới biết cụ chính là Nguyễn Ái Quốc.
Về nước với bí danh mới là Hoàng Văn Thái, ông đã gặp Đại tướng Võ Nguyễn
Giáp. Ông được giao nhiệm vụ cùng một số đồng chí khác tổ chức lễ ra mắt đội Việt
Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam ngày
nay. Ông đã tích cực tham gia công tác tuyên truyền và binh vận cho đội, đồng thời cùng
đội tổ chức nhiều trận tấn công khiến thực dân Pháp thiệt hại nặng nề. Các trận tấn công
quân Pháp của đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân khi mới thành lập đều có sự
đóng góp của Hoàng Văn Thái. Cách mạng tháng Tám thành công, ông được Bác Hồ
giao nhiệm vụ thành lập Bộ Tổng Tham mưu và cử Hoàng Văn Thái làm Tổng tham
mưu trưởng. Khi đó ông chưa đến 30 tuổi và ông ở vị trí Tổng Tham mưu trưởng suốt
cuộc kháng chiến chống Pháp.
Trong vai trò Tổng Tham mưu trưởng, kiêm Đại đoàn trưởng Đại Đoàn độc lập,
ông đã góp phần quan trọng trong chiến thắng Việt Bắc Thu - Đông năm 1947. Năm
1950, quân Pháp thất bại nặng nề tại chiến dịch Biên giới Thu Đông. Trước đó trong
trận Phai Khắt, Nà Ngần ở Cao Bằng, Hoàng Văn Thái cùng đồng đội tạo nên chiến
thắng đầu tiên trước quân Pháp của đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân. Trong
cương vị Tổng Tham mưu trưởng và nhiều chức vụ khác, ông cùng các tướng lĩnh Việt
Nam Dân chủ Cộng hòa đã tạo nên nhiều chiến thắng quan trọng cho quân dân Việt
Nam trong suốt cuộc kháng chiến chống Pháp trường kỳ. Đặc biệt, ông luôn được Bác
Hồ tin tưởng và tín nhiệm vì không chỉ có tài năng vào mưu lược, Đại tướng Hoàng Văn
Thái luôn thể hiện quyết tâm chiến thắng trong mọi nhiệm vụ được giao.
Trong Kháng chiến chống Mỹ, ông đã trực tiếp chỉ huy nhiều chiến dịch quan
trọng tại chiến trường miền Nam như sự kiện Tết Mậu Thân, chiến dịch Xuân hè 1972.
Ông là Tư lệnh Chiến dịch Lộc Ninh; Tư lệnh Chiến dịch Tây Ninh. Qua tám năm làm
Tư lệnh 2 chiến trường lớn đánh Mỹ ở miền Nam: B2 và khu V, ông có nhiều kinh
nghiệm chỉ đạo tác chiến. Trong chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, giữ trách nhiệm Phó
chủ tịch thứ nhất Hội đồng chi viện, ông đã tập trung chỉ đạo chi viện kịp thời cho các
chiến trường, góp phần quan trọng đưa cuộc tiến công và nổi dậy đến toàn thắng. Không
chỉ đơn thuần làm công tác chỉ huy và tham mưu, ông còn tham gia viết và biên tập
nhiều tác phẩm, bài viết, tài liệu tổng kết, nghiên cứu về lịch sử và học thuyết quân sự
Việt Nam… là những tài sản tinh thần vô giá cho Đảng, Quân đội và nhân dân ta.
Đại tướng Hoàng Văn Thái mất ngày 2 tháng 7 năm 1986 trong sự tiếc thương
của quân dân Việt Nam. Công lao to lớn của ông đối với nền độc lập, tự do của đất nước