Trước ngày kháng chiến toàn quốc bùng nổ (19/12/1946). Đồng chí Phạm Văn
Đồng được cử làm Đặc phái viên của Trung ương Đảng và Chính phủ trực tiếp chỉ đạo
kháng chiến ở Nam Trung Bộ, được bổ sung làm Ủy viên dự khuyết Ban chấp hành
Trung ương Đảng. Trong những ngày công tác tại đây, Phạm Văn Đồng đã có những
cống hiến to lớn và sáng tạo trong việc xây dựng vùng tự do Nam - Ngãi - Bình - Phú;
chỉ đạo cuộc kháng chiến các tỉnh Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, phát triển mối quan
hệ hợp tác, đoàn kết chiến đấu với lực lượng cách mạng các nước bạn Lào và
Campuchia, xây dựng và củng cố căn cứ địa kháng chiến với khẩu hiệu Tự lực cánh
sinh, chuẩn bị về mọi mặt cho cuộc trường kỳ kháng chiến.
Đầu năm 1949, ông được điều về chiến khu Việt Bắc được cử làm Phó Thủ
tướng Chính phủ nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa, Phó Chủ tịch Hội đồng Quốc
phòng tối cao. Tháng 5-1954, ông là Trưởng đoàn đại biểu của Chính phủ nước Việt
Nam Dân chủ Cộng hoà tại Hội nghị Giơnevơ về Đông Dương. Từ tháng 9-1954, ông
giữ chức Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, Trưởng ban Đối ngoại của
Trung ương Đảng.
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng (2-1951), Phạm Văn Đồng được
bầu vào Ban chấp hành Trung ương, được cử làm Ủy viên Bộ chính trị và giữ trọng
trách này liên tục đến năm 1986. Từ năm 1955-1987, Phạm Văn Đồng được giao trọng
trách Thủ tướng Chính phủ kiêm Phó chủ tịch Hội đồng Quốc phòng, Từ 1986-1997,
được Ban Chấp hành Trung ương Đảng các khóa VI, VII, VIII, cử làm cố vấn Ban
Chấp hành Trung ương Đảng.
Trong suốt cuộc đời hoạt động, ở bất cứ hoàn cảnh nào Phạm Văn Đồng cũng
luôn tin tưởng vào thắng lợi của cách mạng, tương lai của đất nước, mang hết nhiệt
tình, tài năng và trí tuệ cống hiến cho sự nghiệp đấu tranh vì độc lập tự do, vì chủ
nghĩa xã hội. Với trọng trách của mình, ông hết sức quan tâm tới công tác củng cố bộ
máy chính quyền nhà nước. Đồng chí thường nói: “Việc tăng cường Nhà nước dân
chủ nhân dân là một nhiệm vụ cơ bản của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa”
Để thực hiện quá trình đó, Phạm Văn Đồng luôn nghiên cứu lý luận, gắn lý luận
với thực tiễn cách mạng nhằm xây dựng tiền đề và từng bước hoàn thiện chính quyền
của dân, do dân và vì dân, xứng đáng với những giá trị tinh thần và lý tưởng mà đồng
chí hằng ấp ủ và theo đuổi. Với cương vị là người đừng đầu Chính phủ, Đồng chí vui
mừng trước những thành quả mà nhân dân ta đã đạt được trong xây dựng kinh tế,
nhưng ông cũng rất trăn trở trước những yếu kém, những khuyết điểm trong lãnh đạo,
quản lý vĩ mô.
Ngày 6-7-1987, Hội đồng Bộ trưởng họp thường kỳ để kiểm điểm tình hình
công tác 6 tháng đầu năm theo tinh thần nghị quyết đại hội Đảng lần thứ VI. Đây là
phiên họp cuối cùng do đồng chí Phạm Văn Đồng chủ trì trên cương vị Chủ tịch hội
đồng Bộ trưởng. Phát biểu tại cuộc họp, với tinh thần trách nhiệm cao trước những khó
khăn, yếu kém trong công tác quản lý, điều hành các lĩnh vực kinh tế - xã hội. Là một
trong những nhà lãnh đạo chủ chốt Đảng và Nhà nước, đồng chí cũng rất quan tâm đến
công tác giáo dục, bồi dưỡng và rèn luyện đội ngũ cán bộ, đảng viên. Quán triệt quan
điểm của Hồ Chí Minh về công tác cán bộ, đồng chí cho rằng, Đảng phải chăm sóc cán
bộ, đảng viên như người làm vườn, vừa vun xới cho cây, cho hoa, vừa phải nhổ cỏ trừ
sâu, và nhổ cỏ phải nhổ tận gốc, diệt sâu phải diệt từ trứng. Có như thế hoa mới càng
đẹp, quả mới càng ngon. Đồng chí rất đau lòng khi tệ quan liêu tham nhũng, ăn cắp
phát triển và trở thành quốc nạn. Trên những cương vị và trọng trách của mình, tài
năng và cống hiến của ông còn thể hiện rất rõ nét trong lĩnh vực đối ngoại. Đồng chí