Biểu ghi thẻ tiên, năm năm dài con số sinh thành.”
Hai câu thơ ấy được vua Tự Đức phê là câu mới mẻ và thưởng cho Hồ Bá Ôn
tăng một cấp. Đó cũng là bài thơ cuối cùng của ông dâng lên vua trước khi hi sinh
cùng thành Nam Định. Khi nghe tin thành Nam Định thất thủ và Hồ Bá Ôn chết theo
thành, vua đã thảo một bài chế truy niệm Hồ Bá Ôn – Một trung thần vì nước hi sinh,
trong đó có những câu:
“Trung thần tháo tiết lớn, khoa danh không phụ lúc sinh thời,
Vương giả yêu tôi trung, sủng ái càng tăng khi đã khuất.
Nay vừa đúng dịp, ban tặng lời khen:
Hồ Bá Ôn, Hàn lân thị tộc, lãnh chức Án sát tỉnh Nam Định,
Giống dòng xứ Nghệ, thế phiệt châu Hoan,
Vườn quỳnh thơm ngát, họ tên khoa Ất từng ghi,
Đức độ vang xa, chức việc đồ thư được chọn.
Khi thành Nam gặp cơn nguy hiểm, tìm người sắc bén ra tay.
Lúc giặc Tây quở trách đưa lời, lập thế binh đao chống chọi.
Phận thư sinh đứng lên dẹp giặc, lo toan giữ đất nước nhà.
Cùng võ tướng xông xáo liều thân, dũng khí nức lòng đồng đội!
Múa gươm, gióng trống, luôn tay thúc động quân dân.
Đạn réo, tên bay, giữa trận kinh hoàng rơi ngọc.
Thuốc không chữa được mệnh, thua vẫn thơm danh!
Người cùng mất với thành, ôm hận mà thác!
Tùng bách vững khí tiết không theo mệnh lệnh của gió sương.
Triều đình ban lời khen, sưởi ấm hồn thiêng nơi chín suối!….”
Khâm phục khí phách anh hùng của Bá Ôn, nhiều quan tỉnh Nam Định, những
học trò của ông cũng làm nhiều bài ca ngợi khí tiết trung liệt vì nước hi sinh của ông
và ca ngợi công lao giáo dục, đào tạo nhiều nhân tài cho đất nước.
Con cháu của Hồ Bá Ôn vẫn tiếp nối được truyền thống của tổ tiên và của gia
đình, đã dâng hiến nhiều người con cho đất nước, như: Con của Hồ Bá Ôn là Hồ Bá
Kiện, tham gia phong trào Đông Du, bị giặc Pháp bắt, đày đi Lao Bảo, rồi bị chúng sát
hại. Con trai của Hồ Bá Kiện là Hồ Tùng Mậu, một trong những người học trò xuất sắc
của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ông bị đế quốc bắt giam từ năm 1931 đến 1945. Cách
mạng Tháng Tám thành công, ông được Đảng và Chính phủ giao cho các trọng trách:
Chủ tịch Ủy ban kháng chiến Hành chính Liên khu IV, Tổng thành tra Chính phủ, Ủy
viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Ông hi sinh trên đường đi công tác ở Liên khu
IV vào năm 1951. Ông Hồ Mỹ Xuyên là con trai duy nhất của Hồ Tùng Mậu cũng bị
tai nạn và mất trong khi đang dẫn một đoàn Đặc Ủy đi công tác tại Lục Yên, tỉnh Yên
Bái vào ngày 20/3/1948. Ông Xuyên mất khi mới 28 tuổi, để lại cho vợ ba người con
thơ: Con cả là Hồ Anh Dũng 8 tuổi sau này từng giữ chức Tổng giám đốc Đài Truyền
hình Việt Nam. Con thứ là Hồ Ngọc Hải 4 tuổi, sau này từng giữ chức Phó Viện
trưởng Viện Khoa học Xã hội Việt Nam và con út là Hồ Đức Việt chưa đầy 1 tuổi, sau
này từng giữ chức Ủy viên Bộ Chính trị khóa X, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban
Tổ chức Trung ương.
Gia tộc Hồ Bá Ôn là gia tộc tiêu biểu, có 5 danh nhân cách mạng tầm cỡ quốc
gia và 4 đời liệt sĩ. Từ truyền thống yêu nước, thương dân, tinh thần kiên cường, bất
khuất của gia tộc đã hun đúc và rèn rũa ông thành một vị quan đức độ, tài cao, có tấm
lòng nhân từ với người dân. Nhân dịp kỷ niệm 180 năm ngày sinh (1843 – 2023) và
140 năm ngày mất (1883 - 2023) của trung thần Hồ Bá Ôn, Thư viện tỉnh Đồng Nai
xin giới thiệu sơ lược về tiểu sử, sự nghiệp của trung thần hi sinh vì nước - Hồ Bá Ôn
