Kỷ niệm 100 năm ngày mất của lãnh tướng Trần Xuân Soạn
Trần Xuân Soạn là vị tướng tài dưới thời nhà Nguyễn. Ông là một trong những
người đi đầu trong phong trào chống Pháp xâm lược cuối thế kỷ XIX. Nổi bật nhất là
ông cùng với tướng quân Tôn Thất Thuyết đánh Pháp đóng ở đồn Mang Cá trong trận
Kinh thành Huế vào đầu tháng 4 năm 1885. Sau thất bại, ông lãnh nhiệm vụ tổ chức
phong trào Cần vương kháng Pháp ở Thanh Hóa. Cuộc đời cầm binh của ông tuy chưa
dẹp được quân thù xâm lược, song cũng là tấm gương sáng về tinh thần yêu nước, ý chí
kiên cường, bất khuất, đại diện cho mong cầu về đất nước hòa bình, nhân dân yên vui,
hạnh phúc.
Trần Xuân Soạn sinh năm Kỷ Dậu (1849) tại xã Thọ Hạc, huyện Đông Sơn, tỉnh
Thanh Hóa, trong một gia đình nông dân nghèo. Đến tuổi trưởng thành, do có sức khỏe,
nhanh nhẹn và ưa võ nghệ, ông đi tòng quân thay cho con một nhà phú hào trong làng để
lấy tiền giúp đỡ gia đình. Trong quân ngũ, vì có sức khỏe và mưu trí dũng cảm, ông đã
lập được nhiều chiến công xuất sắc. Năm 1873 (có tài liệu viết năm 1874) dưới triều Vua
Tự Đức, nhà Thanh cùng bọn thổ phỉ liên kết với nhau quấy phá vùng đất phía Bắc của
nước ta. Vua Nguyễn phái quan đại thần Tôn Thất Thuyết ra Bắc dẹp loạn. Trong trận
chiến với giặc, vị tướng chỉ huy cánh quân có Trần Xuân Soạn tham gia chiến đấu chẳng
may tử trận khiến quân lính hoảng sợ. Trần Xuân Soạn đã tập hợp quân lính tiếp tục
đánh trận, chuyển thế trận từ bại thành thắng. Khi bình quân, quan đại thần Tôn Thất
Thuyết không tiếc lời khen ngợi, đồng thời thăng chức cho ông làm Lãnh binh.
Theo sách Văn tài võ lược xứ Thanh có ghi lại: “Cuối năm Quý Dậu (1873) khi
quân Pháp đánh chiếm tỉnh thành Nam Định, Tôn Thất Thuyết đã đề cử lên triều đình
điều Trần Xuân Soạn từ Tuyên Quang về Nam Định giữ chức Đề đốc. Khoảng năm
1882, Trần Xuân Soạn được triều đình điều về Huế giữ chức Vệ úy lãnh kinh thành Phó
Đề đốc, không lâu sau thăng lên Vũ Lâm Đề đốc (giữ kinh thành và bảo vệ vua). Đầu
năm 1884 được thăng Chưởng vệ”. Nhờ có sức khỏe, võ nghệ hơn người, ý chí kiên
cường, mưu lược nên Trần Xuân Soạn được vua, quan tin dùng.
Khi Trần Xuân Soạn được điều về Bộ Binh tại kinh thành Huế cũng là lúc triều
đình nhà Nguyễn xảy ra nhiều biến động. Trước việc thực dân Pháp xâm lược, triều đình
chia thành hai phe chủ chiến và chủ hòa. Đặc biệt là sau khi vua Tự Đức qua đời, mâu
thuẫn giữa hai phe càng gay gắt. Là người đứng đầu phe chủ chiến, quan đại thần Tôn
Thất Thuyết đã tích cực chuẩn bị cho cuộc chiến kháng Pháp lâu dài. Tôn Thất Thuyết
cho lập ra “Phấn nghĩa quân”, giao cho những người thân thuộc tin cẩn tham dự vào
việc hiểu dụ những thân hào, sĩ dân có tinh thần chiến đấu chống Pháp để tuyển dụng
vào lính, chia thành vệ đội cho luyện tập cẩn thận để khi cần thì dùng đến. Tôn Thất
Thuyết đã tin tưởng giao đội quân này cho Trần Xuân Soạn chỉ huy.
Đêm ngày 22 tháng 5 năm Ất Hợi (tức ngày 4/7/1885), lợi dụng lúc thực dân
Pháp chủ quan sơ hở, đang say sưa yến tiệc trong Tòa Khâm sứ bên bờ sông Hương. Tôn
Thất Thuyết chỉ đạo chia đội quân Phấn nghĩa làm hai cánh quân: Một cánh quân sai em
là Tôn Thất Lệ cai quản, nửa đêm sang sông Hương hợp cùng quân đánh úp Tòa Khâm
sứ của Pháp. Còn một cánh quân do Tôn Thất Thuyết cùng Phấn nghĩa Chưởng vệ Trần
Xuân Soạn đánh úp vào đồn Mang Cá, trấn Bình Đài (Thuộc tỉnh Thừa Thiên – Huế).
Đây là nơi tập trung phần lớn binh lực của quân đội Pháp. Trận chiến đã diễn ra vô cùng
quyết liệt, vào khoảng canh tư (ngày 23) quân ta bắt đầu nổ súng ở trấn Bình Đài, tiếng
súng vang động. Quân Pháp đóng chặt cửa, lẻn nấp đợi sáng. Tới lúc sáng rõ, quân Pháp
tập trung lực lượng và hỏa lực chống trả. Chúng dùng pháo lớn bắn liền mấy giờ, quân
Phấn nghĩa bị thương và chết khá nhiều, các cung điện, nhà cửa trong Hoàng thành và
